Nowa Zelandia
Z Wikipedii
| New Zealand Aotearoa Nowa Zelandia |
|||||
|
|||||
| Hymn: God Defend New Zealand God Save the Queen |
|||||
 |
|||||
| Język urzędowy | angielski, maoryski | ||||
| Stolica | Wellington | ||||
| Ustrój polityczny | monarchia konstytucyjna | ||||
| Głowa państwa | królowa Elżbieta II | ||||
| w jej imieniu | gubernator generalny Anand Satyanand |
||||
| Szef rządu | premier Helen Clark | ||||
| Powierzchnia • całkowita • wody śródlądowe |
73. na świecie 268 680 km² 2,1% |
||||
| Liczba ludności (2007) • całkowita • gęstość zaludnienia |
119. na świecie 4 186 320▲ 15,6 osób/km² |
||||
| Jednostka monetarna | dolar nowozelandzki (NZD) | ||||
| Niepodległość | od Wielkiej Brytanii 26 września 1907 |
||||
| Strefa czasowa | UTC +12 – zima UTC +13 – lato |
||||
| Kod ISO 3166 | NZ | ||||
| Domena internetowa | .nz | ||||
| Kod samochodowy | NZ | ||||
| Kod telefoniczny | +64 | ||||
Nowa Zelandia (ang. New Zealand, język maoryski Aotearoa – Kraj Długiej Białej Chmury) – państwo wyspiarskie, położone na południowo-zachodnim Pacyfiku i składające się z dwóch głównych wysp (Północnej i Południowej) oraz szeregu mniejszych wysp, w tym Wyspy Stewart i Wysp Chatham. Archipelag Nowej Zelandii jest najdalej na południe wysuniętą częścią Oceanii, na południowy wschód od Australii. Tradycyjna maoryska nazwa państwa, Aotearoa, jest najczęściej tłumaczona jako Kraj długich białych chmur. W skład Nowej Zelandii (a dokładnie w skład Commonwealth realm Nowej Zelandii, czyli są to terytoria stowarzyszone lub zależne Nowej Zelandii, ale wchodzące wraz z nią w skład wspólnej domeny królewskiej tudzież królestwa stowarzyszeniowego, połączonego unią personalną ze Zjednoczonych Królestwem i innymi Commonwealth realms) wchodzą również Wyspy Cooka i Niue, które są samorządne, oraz Tokelau i Dependencja Rossa.
Spis treści |
[edytuj] Nazwa
Odkrywca Nowej Zelandii, żeglarz holenderski Abel Tasman, nazwał ją "Staaten Landt", tzn. Ziemia Stanów, na cześć ówczesnych Stanów Generalnych. Nazwa "Nieuw Zeeland" - Nowa Zelandia, pojawiła się w 23 lata później na mapie holenderskiej z 1665 r. Pochodzi ona od nazwy prowincji holenderskiej Zeeland.
[edytuj] Położenie
Punktem skrajnie północnym jest Przylądek Północny na Wyspie Północnej - 34°25' szer. pd.; najdalej na południe wysunięty jest Przylądek Południowy na Wyspie Stewart - 47°20' szer. pd. Najdalej na zachód leży Przylądek Zachodni na Wyspie Południowej - 166°26' dł. wsch., a najdalej na wschód - Przylądek Wschodni na Wyspie Północnej - 178°35' dł. wsch. Rozciągłość Nowej Zelandii z północy na południe wynosi około 1500 km, a ze wschodu na zachód - około 200 km. Od sąsiednich kontynentów i wysp dzielą ją znaczne odległości.
Odległości od Nowej Zelandii: Australia 2000 km, Antarktyda 2400 km, Fidżi 2131 km, Tahiti 4348 km, San Francisco 10940 km, Valparaiso 9327 km, Panama 12100 km
[edytuj] Środowisko geograficzne
Ukształtowanie poziome
Nowa Zelandia składa się z dwu większych i wielu mniejszych wysp oraz z mniejszych wysp przybrzeżnych: Great Barrier, Wyspa , Wyspa D`Urville'a, Waiheke, Resolution, Secretary, Ruapuke, Arapawa.
[edytuj] Polityka
Jednoizbowy, 120-osobowy parlament (Izba Reprezentantów) wybierany jest mieszanym systemem proporcjonalnym na 3 lata. Cztery mandaty są zastrzeżone dla Maorysów. Połowę pozostałych mandatów rozdziela się w zależności od poparcia, jakie zdobędzie dane ugrupowanie w osobnym głosowaniu "partyjnym", reszta członków parlamentu reprezentuje okręgi wyborcze.
Gubernator generalny (przedstawiciel brytyjskiego monarchy) wyznacza premiera stojącego na czele parlamentarnej większości. Premier z kolei ustala skład gabinetu odpowiedzialnego przed parlamentem.
Najwyższym organem władzy jest Rada Wykonawcza, w skład której wchodzi gubernator generalny oraz gabinet rządu. Na jego czele stoi premier.
[edytuj] Ustrój polityczny
Nowa Zelandia jest monarchią konstytucyjną bez konstytucji (oficjalny status dominium brytyjskiego) o parlamentarno-gabinetowym systemie rządów, członkiem brytyjskiej Wspólnoty Narodów. Kraj nie posiada konstytucji w rozumieniu europejskim. Podobnie jak w Wielkiej Brytanii za ustawę zasadniczą obowiązuje zbiór aktów prawnych uchwalanych w różnym czasie i często sprzecznych ze sobą. Głową państwa jest brytyjski monarcha, który jest reprezentowany przez Gubernatora generalnego. Jest on wybierany w porozumieniu monarchy i rządu Nowej Zelandii na 5-letnią kadencję.
[edytuj] Główne partie polityczne
- Labour Party (Partia Pracy, zał. 1916);
- Progressive Party, (zał. 2002);
- National Party (Partia Narodowa – konserwatywna, zał. 1936);
- Alliance Party (Partia Sojuszu);
- ACT – Association of Consumers and Taxpayers (Stowarzyszenie Konsumentów i Podatników);
- Green Party (Partia Zielonych);
- United Future Party (Partia Zjednoczonej Przyszłości);
- New Zealand First Party (Partia Najpierw Nowa Zelandia);
- Māori Party.
[edytuj] Podział administracyjny
Zobacz więcej w osobnym artykule: Podział administracyjny Nowej Zelandii.Terytorium Nowej Zelandii dzieli się na 16 regionów oraz miasta i okręgi. Wyspy Chatham stanowią oddzielny okręg, niewłączony do żadnego regionu.
[edytuj] Terytoria zależne
- Dependencja Rossa – terytorium zależne
- Niue – terytorium posiadające status państwa stowarzyszonego
- Tokelau – terytorium zależne
- Wyspy Cooka – terytorium posiadające status państwa stowarzyszonego
[edytuj] Siły zbrojne
Nowa Zelandia co roku wydaje 729 000 000 NZ$ na ten cel, co stanowi 1,3% PKB. W tym kraju nie ma obowiązkowej służby wojskowej. Siły lądowe liczą 4 400 osób i dysponują 20 lekkimi czołgami Scorpion. Marynarka Wojenna liczy 2 100 osób i dysponuje 4 fregatami oraz 4 kutrami patrolowymi. Lotnictwo liczy 3 050 osób oraz 42 samoloty bojowe: 14 A-4K i 5 TA-4K. Nowozelandzka armia i jej gotowość bojowa jest przedmiotem krytyki zarówno na wyspach jak i ze strony najbliższych sąsiadów. W czerwcu 2008 Australijskie media otwarcie ośmieszyły nowozelandzką armię twierdząc, że do podbicia tego zakątka świata wystarczyłby jeden z lepiej zorganizowanych gangów motocyklowych z Sydney.
[edytuj] Historia
Do ok. 1000 r. Nowa Zelandia była bezludna, aż zaczęli przypływać z wysp Oceanii i osiedlać się Maorysi. Najpierw zasiedlili Wyspę Północną a potem następne.
Europejskim odkrywcą wysp był holenderski podróżnik Abel Tasman w 1642, który przy próbie wysadzenia załogi na zachodnim wybrzeżu został zaatakowany przez krajowców, co skończyło się śmiercią czterech ludzi. Po tym wydarzeniu odpłynął. Kolonizacja zaczęła się po 127 latach, kiedy w 1769 została ponownie odkryta przez brytyjskiego podróżnika i odkrywcę Jamesa Cooka. Pierwsze kilkadziesiąt lat to czas konfliktów między Maorysami a brytyjskimi kolonizatorami. Dopiero 6 lutego 1840 podpisano porozumienie pomiędzy 500 przywódcami maoryskich plemion a reprezentacją brytyjskiej korony. Był to "Traktat Waitangi", uważany przez historyków za dokument tworzący Nową Zelandię. Na pamiątkę tamtego wydarzenia co roku 6 lutego obchodzi się święto narodowe "Waitangi Day". Jednak podpisanie porozumienia nie zakończyło sporów między Maorysami a Europejczykami i dochodziło do wielu zbrojnych potyczek. Potyczki te w II połowie XIX wieku przekształciły się w dwie krwawe wojny przegrane przez Maorysów.
Od 1856 Nowa Zelandia miała własny rząd w ramach brytyjskiej kolonii. W 1907 uzyskała status dominium, a od 1947 stała się w pełni niepodległym państwem.
- Zobacz też: Historia odkryć geograficznych, Odkrycia i badania Oceanii i Podróże odkrywczo-badawcze Australii i Oceanii.
[edytuj] Udział w wojnach światowych
W latach 1914-1918, do ANZAC (Korpus Australijsko-Nowozelandzki) wstąpiło 100 tys. mężczyzn by walczyć po stronie aliantów.
W czasie I wojny światowej straciło życie prawie 17 tys. Nowozelandczyków (ówczesna ludność Nowej Zelandii wynosiła około miliona). Przyczyną był błąd dowództwa – desant na turecki półwysep Gallipoli. Od 25 kwietnia (dziś obchodzony jako Dzień ANZAC), do czasu ewakuacji osiem miesięcy później zginęło tam 8587 żołnierzy z Australii i Nowej Zelandii.
3 września 1939 r. Nowa Zelandia – w ślad za Wielką Brytanią wypowiedziała wojnę Niemcom. Podczas II wojny światowej wcielono do armii 200 tys. obywateli. Wzięli oni udział w kampaniach: przeciwko Japonii na Pacyfiku (dowodzonej przez MacArthura), w Północnej Afryce, we Włoszech i na Krecie (Grecja). Zginęło ponad 10 tys.
[edytuj] Geografia
- Zobacz więcej: Geografia Nowej Zelandii
Nowa Zelandia to państwo wyspiarskie położone w południowo-zachodniej części Oceanu Spokojnego, 1600 km na południowy wschód od Australii. Obejmuje wyspy: Południową (150,5 tys. km²) i Północną (114,7 tys. km²) rozdzielone Cieśniną Cooka, oraz szereg małych (m.in.: Stewart, Kermadec, Chatham, Camplell). Do Nowej Zelandii należą także trzy małe zamorskie terytoria w Oceanii: Tokelau, Niue oraz Wyspy Cooka (dwa ostatnie na zasadzie państwa stowarzyszonego).
Powierzchnia wysp jest mocno zróżnicowana. Na Wyspie Południowej znajdują się Alpy Południowe, z najwyższym szczytem – Górą Cooka (3754 m n.p.m.) i największym lodowcem Tasmana o długości ok. 29 km. Na Wyspie Północnej istnieje szereg pasm górskich ciągnących się równolegle do równin u wybrzeży. W centralnej części wyspy mieści się kilka stożków wulkanicznych (3 czynne), gejzery i wiele gorących źródeł.
Naturalną szatą roślinną kraju są wiecznie zielone lasy podzwrotnikowe pokrywające większą część powierzchni kraju. 9/10 gatunków ma charakter endemiczny, np. sosna kauri, buk południowy. Ze zwierząt występują: 2 gatunki nietoperzy, ok. 30 gatunków gadów, w tym endemiczny tuatara (hatteria), ptaki nielotne: takahe, papuga kakapo i kiwi oraz papuga kea, żyjąca w pokrytych śniegiem Alpach Południowych. Poza nietoperzami nie ma naturalnie występujących ssaków. Duże zagrożenie dla gatunków endemicznych stanowią zwierzęta sprowadzone przez osadników, m.in.: koty, psy, szczury, króliki.
Klimat podzwrotnikowy morski, opady równomiernie rozmieszczone w ciągu roku.
Średnia temperatura powietrza i średnie opady dla stolicy kraju wynoszą: w styczniu 16°C i 74 mm, w lipcu 8°C i 130 mm.
[edytuj] Wyspy
- Wyspa Północna,
- Wyspa Południowa,
- Wyspa Stewart,
- Wyspy Chatham,
- Wyspy Kermadec,
- Wyspy Antypodów,
- Wyspy Auckland.
[edytuj] Większe miasta
Zobacz też: Miasta Nowej Zelandii
[edytuj] Gospodarka
Gospodarka Nowej Zelandii należy do najbardziej zróżnicowanych ze wszystkich państw Oceanii. Jej podstawą jest hodowla owiec i bydła oraz uprawa zbóż, warzyw i owoców. Duże znaczenie ma rybołówstwo i leśnictwo (NZ to jeden z większych eksporterów drewna miękkiego oraz miazgi i tarcicy na świecie). Najważniejszymi gałęziami produkcji są: przemysł spożywczy, maszynowy, metalowy, środków transportu, chemiczny, drzewny, papierniczy, włókienniczy. Państwo posiada również własny przemysł wydobywczy – z surowców naturalnych występują tu węgiel kamienny i gaz ziemny. Przy 32 proc. udziale eksportu w dochodach budżetu państwa, największymi atutami Nowej Zelandii w handlu zagranicznym są: mięso i przetwory mięsne, produkty mleczne oraz produkty gospodarki leśnej. Importowane są przede wszystkim maszyny i elektronika, samochody i ropa naftowa. Głównymi partnerami handlowymi Nowej Zelandii są: Australia, Japonia, Wielka Brytania i USA.
- W roku 2008 Nowa Zelandia zajęła 1 miejsce w rankingu krajów nieskorumpowanych, jest najmniej skorumpowanym i korupcjogennym państwem na świecie.[potrzebne źródło]
[edytuj] Kultura
Gwiazdą rozsławiającą Nową Zelandię na całym świecie jest z racji swego maoryskiego pochodzenia sopranistka Kiri Te Kanawa. Ponadto z Nowej Zelandii pochodzi Neil Finn, lider znanego rockowego zespołu Crowded House. Wcześniej wraz z bratem Timem grał w bardzo popularnej w kraju w latach 70. i 80. grupie Split Enz. Najsłynniejsza pisarka nowozelandzka to Janet Frame, bohaterka biograficznego filmu, znanego w Polsce pod tytułem: Anioł przy moim stole. Z Nowej Zelandii pochodzi też reżyser m. in. trylogii Władca Pierścieni, Peter Jackson.
[edytuj] Komunikacja
[edytuj] Transport samochodowy
Dróg wielopasmowych jest mało, na ogół znajdują się tylko między dużymi miastami.
Istnieje dobrze rozbudowana sieć autobusowych połączeń miastowych i międzymiastowych.
Zasady ruchu:
- obowiązuje ruch lewostronny,
- ustępuje się pojazdom nadjeżdżającym z prawej strony,
- dopuszczalne prędkości: 100 km/h w terenie niezabudowanym, 50 km/h w zabudowanym.
W Dunedin znajdują się najbardziej strome ulice na świecie. Nachylenie Baldwin Street wynosi 38%.
[edytuj] Transport lotniczy
Nowa Zelandia ma bezpośrednie połączenia lotnicze z Wyspami Pacyfiku, wszystkimi wielkimi miastami Australii, wieloma we wschodniej Azji a także miastami w Ameryce Północnej i Ameryce Południowej.
Głównym portem lotniczym jest Auckland International Airport (Zobacz też: http://www.auckland-airport.co.nz/) w Mangere, 24 km na południowy zachód od centrum Auckland. Międzynarodowe lotnisko w Hamilton obsługuje przede wszystkim linie nowozelandzkie i połączenia z Australią. Lotnisko w stolicy kraju – Wellington – ma ograniczone możliwości przyjmowania samolotów odrzutowych ze względu na zbyt krótkie pasy startowe.
Nowozelandzkie linie lotnicze:
- Air New Zealand
- Freedom Air (tanie linie lotnicze)
- JetConnect
- Origin Pacific Airways (przeloty krajowe)
W dużych miastach oraz w rejonach turystycznych dostępne są także helikoptery.
[edytuj] Transport wodny
Wyspy Północna i Południowa są skomunikowane nowoczesnymi połączeniami promowymi. Promy pływają między Wellington i Picton. Podróż trwa 2-3 godziny.
Nową Zelandię odwiedza wiele statków wycieczkowych, ale nie działają żadne regularne zagraniczne linie pasażerskie.
[edytuj] Zobacz też
|
|||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||
| Pomogą ubogim przetrwać święta |
|
Paczki z żywnością i odzieżą dla ok. 4 tys. ubogich rodzin i zabawę choinkową z prezentami dla tysiąca dzieci zamierza przygotować białostockie Stowarzyszenie "Droga" w ramach akcji charytatywnej "Pierwsza Gwiazdka".
|
| Speckomisja wysłuchała szefów ABW i CBA |
|
Sejmowa komisja do spraw służb specjalnych wysłuchała szefa ABW Krzysztofa Bondaryka i szefa CBA Mariusza Kamińskiego. Kamiński przedstawił stan kontroli CBA w ABW, Bondaryk złożył oświadczenie o swoim kontrakcie z telefonią komórkową.
|
| Wałęsa: Porozrabiam trochę, jeśli mnie nie wyrzucą |
|
W Brukseli odbyło się pierwsze spotkanie grupy refleksji w sprawie przyszłości Unii Europejskiej. Uczestniczący w nim Lech Wałęsa zapowiedział, że jako "stary rewolucjonista" będzie zadawał prowokacyjne pytania i "jeśli go nie wyrzucą, to trochę porozrabia".
|
| Rektorzy w obronie studentów-obcokrajowców |
|
Rektorzy jedenastu białostockich uczelni zaapelowali do władz o zwrócenie uwagi na problem bezpieczeństwa studiujących w tym mieście obcokrajowców. Coraz częściej skarżą się oni bowiem, że doświadczają przemocy na tle rasowym.
|
| Prof. Bajerowa doktorem hc Uniwersytetu Śląskiego |
|
Wybitna badaczka dziejów języka polskiego, współtwórczyni katowickiej polonistyki i była prorektor Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach prof. Irena Bajerowa została w czwartek wyróżniona tytułem doktora honoris causa tej uczelni.
|